Remdesivir là một loại thuốc kháng virus, một tiền chất tương tự nucleotide mới, được Gilead Science phát triển để điều trị các bệnh nhiễm trùng filovirus như bệnh do virus Ebola và virus Marburg, mặc dù sau đó nó cũng đã cho thấy hoạt động chống lại các virus có liên quan xa hơn như virus hợp bào hô hấp, virus Junin, virus sốt Lass và MERS-coronavirus. GS-5734 nhanh chóng được chuyển sang các thử nghiệm lâm sàng do cuộc khủng hoảng dịch virut Ebola Tây Phi 2013-2016.
Hơn 10 năm trước, một nhóm nghiên cứu đã phát hiện một hợp chất tiêu diệt được nhiều virus trong ống nghiệm, trong đó có virus corona. Lúc đó họ chỉ đặt tên đơn giản là 3a. Remdesivir hiện nay của Gilead chính là hậu duệ của hợp chất đó. Ban đầu Gilead nghiên cứu remdesivir để điều trị bệnh do virus Ebola và virus Marburg gây sốt xuất huyết. Song bên cạnh đó, qua thử nghiệm trên động vật, remdesivir có phản ứng khả quan đối với các chủng virus corona gây bệnh SARS (hội chứng hô hấp cấp tính nặng) và MERS (hội chứng hô hấp Trung Đông). Đến khi dịch COVID-19 bùng phát, giới khoa học mới đưa remdesivir ra thử nghiệm.
Từ cuối năm 2019, Công ty Gilead Sciences đã biết thông tin từ Vũ Hán ghi nhận nhiều ca viêm phổi bí ẩn và sau đó tin về chủng mới virus corona. TS hóa sinh Tomas Cihlar - phó giám đốc về virus học của Gilead - nhớ lại:
"Vào thời điểm đó, chúng tôi đã bắt đầu chuẩn bị sẵn sàng". Khi Trung Quốc công bố bộ gen virus corona, Gilead tập trung nghiên cứu polymerase trong bộ gen virus và nhận thấy gần giống với polymerase của virus SARS, từ đó suy ra có thể dùng thuốc remdesivir.
Nhưng remdesivir chống lại virus corona thế nào khi virus corona và virus Ebola là hai chủng khác nhau? Độc chiêu của remdesivir là chiêu "kim thiền thoát xác".
Virus corona có bộ gen ARN. Để tạo bản sao, virus dựa vào phân tử polymerase mới có thể xâu chuỗi các khối xây dựng riêng lẻ của bộ gen virus. Remdesivir không tấn công virus corona trực tiếp mà giả dạng bề ngoài adenosine (một trong những vật liệu ARN) giống đến mức polymerase tưởng là adenosine và chèn nó vào chuỗi bộ gen virus đang xây dựng.
Vào đến vị trí, remdesivir giữ vai trò như cái nắp ngăn không cho virus tạo thành bộ gen hoàn chỉnh, vì vậy virus bó tay, không thể sao chép hoặc lây nhiễm các tế bào khác. Virus sao chép không được nên lượng virus trong cơ thể bệnh nhân sẽ giảm. Remdesivir ức chế được virus corona vì polymerase của virus corona và virus Ebola giống nhau…”
Sau đây là một số thử nghiệm lâm sàng mới nhất của thuốc remdesivir từ tháng 2-2020 đến nay.
1) Ngày 19-1-2020, bệnh viện khu vực Providence ở Everett (bang Washington) tiếp nhận một bệnh nhân nam 35 tuổi đã ho và sốt bốn ngày. Người này có về thăm gia đình ở Vũ Hán và trở lại Mỹ hôm 15-1 thì khó thở và cần thở oxy. Kết quả chụp X-quang cho thấy viêm phổi. Lúc đó bệnh viện đã biết tin tại Trung Quốc có một số ca viêm phổi lạ.
Bác sĩ George Diaz, trưởng khoa bệnh nhiễm, thuật lại trên trang web STAT (Mỹ): "Thông tin đó đã giúp chúng tôi cảnh giác hơn". Ông báo cáo ca nghi vấn với Trung tâm Kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh (CDC). CDC đề nghị dùng thử thuốc remdesivir. Bệnh viện liên hệ với Gilead đề nghị cấp thuốc, sau đó được Cục Quản lý thực phẩm và dược phẩm (FDA) xét duyệt điều trị.
Các bác sĩ bắt đầu dùng remdesivir điều trị vào tối 7-2 và không ghi nhận bất thường. Hôm sau, bệnh nhân giảm sốt, thân nhiệt từ 39,4 độ còn 37,3 độ, độ bão hòa oxy từ 94% tăng lên 96%, tiếng ran hai bên thùy dưới phổi không còn. Năm ngày sau, bệnh nhân hết sốt, các triệu chứng cũng hết, chỉ còn ho.
2) Tháng 2-2020, remdesivir bắt đầu được đưa vào thử nghiệm lâm sàng ở nhiều nước để đánh giá tính an toàn và hiệu quả trong điều trị COVID-19.
Ngày 2-4, Công ty dược phẩm Gilead Sciences (Mỹ) bắt đầu hai thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 3 đánh giá thuốc kháng virus phổ rộng remdesivir trong điều trị hai nhóm bệnh nhân COVID-19 ở mức nghiêm trọng và trung bình tại 15 địa điểm ở Anh.
Công ty Gilead Sciences tiến hành hai thử nghiệm giai đoạn 3 nơi bệnh nhân nguy kịch cần trợ thở và bệnh nhân có triệu chứng nhẹ hơn. Các bệnh nhân được tuyển vào tháng 3 với số lượng 1.000 người trong giai đoạn đầu tại các nước có số ca mắc COVID-19 cao.
3) Trung Quốc đã tiến hành hai thử nghiệm lâm sàng trên hai đối tượng bệnh nhân nghiêm trọng và không nghiêm trọng. Gilead phối hợp với Bệnh viện Hữu nghị Trung - Nhật ở Bắc Kinh tiến hành thử nghiệm tại nhiều bệnh viện ở Hồ Bắc. Tổng cộng có 760 bệnh nhân tham gia.
4) Tại Mỹ, Viện Dị ứng và bệnh truyền nhiễm quốc gia (NIAID) tài trợ cho thử nghiệm giai đoạn 2 ở Trung tâm Y tế Đại học Nebraska.
Các bệnh nhân tham gia thử nghiệm phải hội đủ các yếu tố: nhiễm SARS-CoV-2 được phòng thí nghiệm xác nhận, có triệu chứng bệnh phổi bao gồm tiếng rít khi thở, cần trợ thở, phải thở máy hoặc X-quang ngực bất thường. Hai chương trình thử nghiệm lâm sàng Discovery của châu Âu và Solidarity của WHO vào tháng 3-2020 cũng đưa remdesivir vào bốn phương pháp điều trị COVID-19.
Remdesivir được chọn thử nghiệm lâm sàng trên quy mô lớn vì hai yếu tố chính: đã chứng minh an toàn cho người trong thử nghiệm với virus Ebola và có tiềm năng giảm bệnh nhiễm do virus corona trong thử nghiệm tiền lâm sàng.
Tháng 2-2020, Gilead và NIAID đã từng công bố nghiên cứu cho thấy remdesivir ức chế thành công quá trình nhân lên của virus MERS nơi khỉ nhiễm bệnh.
Theo tạp chí New England, thuốc Remdesivir được dùng thử nghiệm trên 53 bệnh nhân người Mỹ, châu Âu và Canada, tất cả đều những ca nhiễm Covid-19 có biểu hiện nặng. 30 bệnh nhân trong số này đang phải sử dụng máy thở.
Sau 18 ngày điều trị bằng Remdesivir, tình trạng của 68% số bệnh nhân nói trên đã được cải thiện (36 người). 17 người trong số 30 bệnh nhân đang thở máy đã có thể không cần hỗ trợ máy thở. Gần một nửa số bệnh nhân nhiễm Covid-19 tham gia nghiên cứu thử nghiệm thuốc Remdesivir đã được xuất viện. Chỉ có 7 bệnh nhân tử vong.
“Kết quả quan sát từ những bệnh nhân nhiễm Covid-19 tham gia vào thử nghiệm thuốc Remdesivir là rất khả quan”, ông Jonathan Grein, Giám đốc dịch tễ tại Trung tâm y tế CedarsSinai tại Los Angeles (Mỹ) nhận xét.
6) Ngoài thử nghiệm lâm sàng, remdesivir còn được sử dụng trong khuôn khổ "nghĩa vụ từ bi" (thuốc chưa qua thử nghiệm lâm sàng dùng cho bệnh nhân nặng) tại một số nước.
Ở Pháp, bệnh nhân COVID-19 đầu tiên dùng remdesivir trong khuôn khổ này được gọi là "bệnh nhân Bordeaux" 48 tuổi.
Ông có đi qua Vũ Hán, sau đó nhập viện tại bệnh viện Đại học Pellegrin ở Bordeaux ngày 23-1. Sau 22 ngày nằm viện, ông xuất viện với kết quả sạch virus. GS Denis Malvy phụ trách khoa bệnh nhiệt đới và du lịch của bệnh viện cho biết "bệnh nhân Bordeaux" được tiêm remdesivir trong 10 ngày và phân tử đã khuếch tán hoàn toàn vào phổi.
Trong khi những nghiên cứu vẫn đang tiếp tục được tiến hành, Remdesivir vẫn đang được các chuyên gia và bác sĩ đánh giá là một trong những loại thuốc hứa hẹn nhất giúp điều trị Covid-19.
“Nếu được chứng minh là an toàn và hiệu quả để điều trị Covid-19, thuốc Remdesivir ước tính sẽ có giá khoảng 9 USD cho một liệu trình điều trị”, ông Andrew Hill, chuyên gia nghiên cứu dược phẩm tại Đại học Liverpool, nhận định.
Kết quả của những cuộc thử nghiệm thuốc Remdesivir được giới chuyên gia đánh giá là rất đáng trông đợi vì đây là những nghiên cứu được tiến hành trên quy mô lớn và rất nghiêm ngặt.
Tuy nhiên, đến thời điểm này, các nhà quan sát ghi nhận thử nghiệm remdesivir có thể thất bại vì virus SARS-CoV-2 có thể biến đổi nhanh đến mức không chọn được liều điều trị tốt nhất và chưa rõ lượng remdesivir vào phổi đủ sức loại bỏ virus hay không.
Nguồn tin:
Ths Nguyễn Doãn Anh - Chủ nhiệm khoa Dược
